احمد دهقان
 
چکیده
   برنامه ریزی توسعه کشاورزی در ایران همواره با چالشهایی عمده ای روبرو بوده است. از یک طرف نیاز به تولید هر چه بیشتربه منظورخود کفائی و پاسخگویی به نیاز روز افزون جمعیت رو به رشد کشور باعث شده است که ازتوان اکولوژیکی منابع پایه استفاده بیش از حدبشود و از طرفی فشار بیش از حد به این منابع محدود باعث افت توان تولید آنها بویژه در نواحی خشک تر و کم باران کشور شده است. موضوع اين مقاله روند توسعه در دشت گرمسار است که علیرغم سرمایه گذاری زیادی که در آن بعمل آمده، عدم رعایت نگرش یک پارچه و جامع موجب تخریب منابع و از بین رفتن سرمایه گذاری های انجام شده گرديده است. تجربه بدست آمده در این پروژه نشان می دهد که اقدامات موردي، يكسويه و تك بعدي مي تواند تنها بخشي از مشكلات و معضلات كوتاه مدت مبتلا به كشاورزي را حل كند و در درازمدت اثرات ناگواري بربخش خواهد داشت. وزارت كشاورزي سابق با داشتن بيش از يك دهه تجربه در اجراي طرحهاي جامع توسعه كشاورزي و منابع طبيعي در سطح حوضه هاي آبريز و واحدهاي هيدرولوژيكي، در سال 1367 در راستاي اقدامي هماهنگ با وزارت جهادسازندگی سابق و سازمان مديريت و برنامه ريزي طي قراردادي با برنامه عمران سازمان ملل و در قالب "برنامه همکاری فنی" اقدام به انجام پروژه اي تحت عنوان «مديريت پايدار توسعه منابع آب و خاك دشت گرمسار» در قالب بخشي از طرح يكپارچه حوضه آبريز حبله رود نمود.
هدف از آن انجام پروژه الگويي به منظور تعميم آن در ساير دشتهاي كشور و ارتقاء نگرش جامع در مورد برنامه ريزي، مديريت و حفاظت از منابع آب و خاك در دشت گرمسار از طريق بررسي روند توسعه منابع پايه توليد به ويژه منابع محدود آبهاي سطحي و زيرزميني و منابع اراضي و اثرات توسعه پايين دست حوضه آبريز حبله رود بر منابع كمياب آب و در نهايت ظرفيت سازي در بين كشاورزان و بهره برداران و جلب مشاركت آنها براي مديريت پايدار منابع آب و خاك گرمسار بوده است. در این پروژه فعالیت هایی جهت جلب مشاركت جوامع محلی در فعاليتهاي آبياري و زهكشي و مديريت مزرعه اانجام گردید که شامل فعاليتهاي درون و بيرون مزرعه است. پس از انجام مراحل اعتمادسازي دربين جوامع محلي، برنامه ريزي براي توانمندسازي گروه هاي كاري انجام و با استفاده از طرحهاي مشاركتي كه براساس الويتهاي جوامع محلي بهينه شده بود براي اجرا در سطح مزرعه آماده گرديد.متدولوژي بكار گرفته شده، در طول مدت فعاليتهاي بيرون مزرعه با استفاده از ارزيابي مشاركت روستائي و در مرحله اجرائي و عملي با استفاده از توسعه مشاركتي فن آوري و مدرسه در مزرعه انجام شده است.نتايج اين فعاليتها نشان مي دهد كه توان و دانش كسب شده توسط كشاورزان در روش های مشارکتی نقش موثری درحل برخي از مهمترين مشكلات آنها داشته و شيوه نگرش كشاورزان را در حل مشكلات خودشان تغيير می دهد. يكي از دستاوردهاي مهم اين فعاليتها علاوه بر توانمند سازی کشاورزان محلی، تغيير نگرش نهادهاي دولتي از جمله سازمان جهاد كشاورزي در اجراي برخي از پروژه خود بود به نحوي كه شيوه هاي اجراي مشاركتي پروژه ها را در برخي از نقاط استان بكار گرفت.
واژه های کلیدی : توسعه پایدار کشاورزی، مشارکت جوامع محلی، مدرسه در مزرعه، بررسی های سریع روستایی